ابدى براى بنى اميه و تابلو افتخار و حقانيت شيعه و اهل بيت براى هميشهء تاريخ است . از مهم‌ترين نتايج اين حادثه آن بود كه تمايز و جدايى تاريخ شيعه از ديگران قطعى شده ، شيعه هويّت بارزى يافت . اصحاب امام حسين ( ع ) حقّ انحصارى امامت امام على و فرزندانش را با خون خويش امضا كردند . « 1 » روزگار شيعه همچنان به سختى مىگذشت . امام سجاد در طول سى و چهار سال امامت خود در نهايت سختى و انزوا ، از صفر آغاز كرد ؛ زيرا بسيارى از بهترين شيعيان كشته شده بودند و حتى نسل اهل بيت در كربلا تقريبا قتل‌عام شده ، خطر اضمحلال و انقطاع نسل شيعه و اهل بيت جدّى بود . « 2 » در اين دوران شيعه هم از ناحيهء بنى اميه و هم از جانب زبيريان سركوب مىشد . حجّاج بن يوسف ثقفى بر عراق حاكم شد كه اهتمام نخست او ، سركوب شيعه بود . « 3 » امام سجاد ( ع ) كوشيد تعدادى از افراد را به نحو خاص تربيت كرده ، با نقل احاديث ، مسير اصلى اهل بيت و تشيع را حفظ كند . « 4 » او خط تداوم امامت را از امام حسين ( ع ) به خود و سپس به فرزندش امام باقر ( ع ) به اصحاب خود نشان داد . « 5 » به هرحال امام موفق به حفظ شيعه و گسترش آن نيز گرديد و شيعه را از اين دورهء هولناك عبور داد . « 6 » بساط شيعه به رغم همهء فشارها نه تنها برچيده نشد كه گسترش نيز يافت . در دوران امام سجاد ( ع ) گروهى از شيعيان مهاجر اشعرى تبار كوفه ، شهر قم را به پايگاهى مهم براى شيعه تبديل كردند . قم ، ارتباط خود را به نحوى ستايش برانگيز با مركزيت شيعه ، يعنى با امامان اهل بيت كاملا حفظ كرد و هرگز دچار تفرق و تشعب نشد . اين آغازى براى نفوذ شيعه به مناطق شرقى و ديگر سرزمين‌هاى ايران بود كه سرانجام در قرن دهم همهء ايران را فرا گرفت .

--> ( 1 ) . همان ، ص 494 و 495 ؛ تشيع در مسير تاريخ ، ص 244 - 250 . ( 2 ) . ر . ك : تشيع در مسير تاريخ ، فصل 9 . ( 3 ) . تاريخ سياسى اسلام ، ج 2 ، ص 545 . ( 4 ) . تشيع در مسير تاريخ ، ص 283 و 284 ؛ تاريخ سياسى اسلام ، ج 2 ، ص 548 و 549 . در اين دو منبع نام كسانى همچون محمد بن جبير بن مطعم ، جابر بن عبد اللّه انصارى ، سعيد بن جبير كوفى ، ابو حمزه ثابت بن دينار و . . . ذكر شده است . ( 5 ) . تشيع در مسير تاريخ ، ص 288 . ( 6 ) . تاريخ سياسى اسلام ، ج 2 ، ص 549 .